مقاله

پیغام‌های مرئی و نامرئی که والدین به فرزندشان می‌دهند را بشناسید.

پیغام‌های مرئی و نامرئی

خانواده، اولین و مهم‌ترین محیطی است که بچه‌ها در آن پرورش پیدا می‌کنند؛ بخش مهمی از باورهایشان را نسبت به خودشان، دنیا و آدم‌های اطرافشان شکل می‌دهند. بخش مهمی از باورهای بچه‌ها را ما والدین با نوع فرزندپروری خود و انواع پیغام‌هایی مرئی و نامرئی که بهشان می‌دهیم، می‌سازیم.

منظورمان از این پیغام‌ها فقط جملاتی نیست که به بچه‌ها گفته می‌شود؛ در واقع شیوه‌ی برخورد ما، حرف‌هایی که می‌زنیم، ژست‌های بدنیمان و … همه پیغام‌های ما هستند. در فرزندپروری، توجه به “پیغام‌های مرئی و نامرئی” مهم‌ است. در این مقاله می‌خواهیم به این پیغام‌ها بپردازیم.


پیغام­های مرئی و نامرئی والدین یعنی چه؟

در ارتباط با دیگران، ما پیغام­هایی را به یکدیگر منتقل می‌کنیم؛ بسیاری از این پیغام­ها ­را با زبان بدنمان منتقل می­کنیم که همان پیغام­های نامرئی هستند، مثل: نوع نگاه کردن، حرکت دست­ها، لمس کردن، لبخند زدن و … این پیغام­ها حامل پیام­هایی هستند که گاهی عشق و محبت و در بعضی مواقع استرس، تنفر و عصبانیت­ را انتقال میدهند. پیغام‌هایی که به صورت کلامی به یکدیگر منتقل می‌کنیم، پیغام‌های مرئی هستند و این‌ها هم می‌توانند حامل پیام‌های مثبت و منفی باشند.


چرا پیغام‌های والدین اهمیت دارد؟

مهترین اصل فرزند­پروری برقراری ارتباط سالم و سازنده بین والدین و فرزندان است. برقراری ارتباط به معنای انتقال پیام بین والدین و فرزندانشان است. بنابراین برای داشتن یک ارتباط سالم و سازنده بین والدین و فرزندان لازم است حواسمان به پیغام‌های مرئی و نامرئی که منتقل می‌کنیم باشد.


کدام پیغام‌های نامرئی به ارتباط ما آسیب می‌زند؟

تو نمی‌توانی:

خیلی از والدین به طور ناخواسته پیغام “تو نمی توانی” را به فرزندشان منتقل می­کنند. وقتی والدین به دلایل مختلف اجازه نمی‌دهند که فرزندشان کارهای متناسب با سنش را انجام بدهد غیرمستقیم این پیغام ­را به او می­‌رسانند که تو نمی‌توانی، تو شایستگی لازم­ برای انجام آن کار را نداری. زمانی که کودکان و نوجوانان این پیغام ­را دریافت می­کنند عزت نفسشان آسیب می­بیند و به این باور می­رسند که بی­‌کفایت هستند و این باور تا بزرگسالی همراهشان می‌ماند.

به عنوان مثال، وقتی کودکان شروع می­کنند به اینکه خودشان غذا بخورند، خیلی آهسته این کار­ را انجام میدهند، اما پدر و ماد­رها همیشه عجله دارند و این کار برایشان وقت گیر است و احتمالا باید ریخت و پاش‌های کودکشان ­را هم جمع کنند؛ بنابراین به کودکشان اجازه این کار­ را نمی‌دهند و کودکان پیغام تو نمی­توانی ­را دریافت می­کنند. واکنش مناسب در این موقعیت‌ها این است که صبوری کنید و اجازه بدهید بچه‌ها مسئولیت‌های متناسب با سنشان را انجام بدهند حتی اگر این کار زمان ببرد و با کیفیت بالایی انجام نشود.


تو به اندازه کافی خوب نیستی:  

مغز ما به طور طبیعی طوری برنامه‌ریزی شده است که نسبت به هر چیزی که بقای ما را به خطر می‌ندازد واکنش نشون می‌دهد؛ برای همین است که ما بیشتر از آنکه چیزهای مثبت را ببینیم به موارد منفی واکنش نشان می‌دهیم. پس اصلا جای تعجب نیست که والدین حتی در برخورد با فرزندانشان بیشتر از اینکه به رفتارهای مثبت آن‌ها واکنش نشان بدهند، به رفتار نامطلوب فرزندشان بازخورد می‌دهند. این بازخوردهای منفی از طرف والدین می‌تواند پیامدهای منفی زیادی داشته باشد، چون پیغام نامرئی والدین به فرزندشان این است که آن­ها به اندازه کافی خوب و ارزشمند نیستند.

مثلا اگر فرزندتان باید برای مدرسه کادرستی بسازد اما نتیجه‌ی کاردستی او به نظر شما ضعف داشته باشد و شروع کنید بدون آنکه نقاط قوت را ببینید، نقاط ضعفش را بگویید و بعد از آن خودتان به تنهایی و بدون همکاری گرفتن از فرزندتان مسئولیت انجام آن را به عهده بگیرید چون می‌خواهید کاردستی خوبی تحویل بدهد؛ پیغام نامرئی تو به اندازه‌ی کافی خوب نیستی را به فرزندتان انتقال می‌دهید.

به عنوان والدین باید بتوانید واکنش مناسبی نسبت به فرزندتان داشته باشید و یکی از این واکنش‌های مناسب تحسین نقاط قوت و عملکرد مناسب فرزندتان است، حتی اگر آن مورد به نظرتان خیلی کوچک بیاید. این واکنش مناسب است که پیغام نامرئی حس ارزشمندی و خوب بودن را به آن‌ها منتقل می­‌کند.

درباره تحسین بیشتر بدانید.


نتیجه مهمتر از تلاش تو است:

یکی از عادت‌های نامناسب ما والدین این است که نگاهمان فقط به نتیجه است و ارزش فرآیند انجام یک کار را نادیده می‌گیریم. وقتی والدین توجه بیش از حد به نتیجه‌­ی کارها دارند و تلاش­های فرزندشان ­را نادیده می­گیرند به طور غیرمستقیم به آن‌ها این پیغام را می‌دهند که فقط نتیجه مهم است، پس باید به هر طریقی که شده به نتیجه‌ی مطلوب برسیم.

داستان همین­جا تمام نمی‌شود؛ افرادی که فقط نتیجه‌ی نهایی برایشان مهم است، یاد نمی‌گیرند از مسیر زندگیشان لذت ببرند. یادمان باشد که بخش مهمی از زندگی، مسیرهایی است که برای رسیدن به اهدافمان طی می‌کنیم و اگر آن­ها­ را از یاد ببریم شاید طعم خوش زندگی­ را کمتر بچشیم.

برای اینکه بتوانید به بچه‌ها یاد بدهید که تلاششان چقدر ارزشمند است، باید فرآیند تلاش کردن را در بچه‌ها تشویق کنید. مثلا: وقتی مادری به فرزندش که قبلا در درس علوم نمره‌ی 8 گرفته اما این بار با سعی و تلاش نمره 14 گرفته، می‌گوید: “چقدر تلاشی که برای پیشرفتت کردی عالی بود”، سعی و تلاش فرزندش را بدون در نظرگرفتن نمره، تحسین می‌کند. این باعث انتقال حس توانمندی و پذیرفته شدن می‌شود و به فرزندش یاد می‌دهد که تلاش‌هایش در مسیر زندگی ارزشمند است.


نظر تو مهم نیست:

گاهی اوقات ما بخاطر اینکه نگران هستیم مبادا فرزندمان انتخاب‌های اشتباهی بکند، به جای آن‌ها تصمیم می‌گیریم و اینطور فکر می‌کنیم که با این روش بچه‌هایمان بخاطر انتخاب‌های اشتباهشان آسیبی نمی‌بینند.

انجام اینکار شاید باعث بشود فرزندمان در معرض انتخاب‌های اشتباه قرار نگیرد، اما باعث می‌شود آن‌ها نسبت به نظرات و انتخاب‌های خودشان اطمینان پیدا نکنند و به تایید و نظر دیگران وابسته شوند. این عدم اطمینان به نظرات خودشان و وابستگیشان به دیگران می‌تواند تا بزرگسالی همراهشان باشد و حتی برای تصمیم‌گیری­‌های کوچیک هم نیازمند تایید دیگران باشند.

برخی اوقات باید متناسب با سن فرزندتان به آن­ها بین چند گزینه حق انتخاب بدهید و بعد انتخابشان را تحسین کنید، مثلا از فرزندتان بخواهید بین دو لباس، یکی را برای خرید انتخاب کند و بعد بخاطر اینکه به دوام و کیفیت آن لباس توجه کرده است، تحسینش کنید. با این روش، شما به طور غیر مستقیم به بچه‌ها این پیغام را می‌دهید که تصمیم‌ها و نظراتشان مهم است و انجام اینکار می‌تواند مسئولیت پذیری، حل مسئله و تصمیم‌گیری­ را در بچه‌ها تقویت کند.


تو باید کامل باشی:

یکی از باورهای ناکارآمدی که والدین ممکن است داشته باشند این است که همه‌ چیز باید عالی و کامل باشد در غیر این صورت ارزش توجه، تحسین و تشویق را ندارد. خیلی از والدین این پیغام ­را به طور غیر­مستقیم و یا حتی مستقیم به فرزندشان منتقل می­کنند. مثلا “همه‌ی کارهات ­رو باید بدون عیب و نقص، کامل و درست انجام بدی.” این والدین بایدها و نبایدهای زیادی برای فرزندشان می‌گذارند، مثلا “باید جوری درس بخونی که در همه‌ی درسات نمره‌ی عالی بگیری.”

افرادی که این باور را دارند خیلی کم پیش می‌آید که کاملا راضی بشوند، این عدم رضایت و انتقال آن به فرزندشان باعث می‌شود آن‌ها همیشه شکست و ناکامی را تجربه کنند. تجربه‌ی مداوم شکست و ناکامی باعث می‌شود بچه‌ها به این باور برسند که واقعا افراد بی‌کفاتی هستند.

اگر این باور که همه ‌چیز باید کامل و عالی باشد در شما عمیق است، حتما باید برایش به دنبال راه‌ حلی باشید. باید بتوانید به مرور دستاوردهای کوچک فرزندتان را ببینید و به خاطر آن‌ها تحسینش کنید. مثلا اگر امروز همه‌ی اتاقش را تمیز نکرده و فقط فرصت کرده بخشی از آن را تمیز کند، تحسینتان را به تعویق نیندازید تا اتاق کاملا تمیز شود؛ او را بخاطر اینکه این قسمت از اتاقش را تمیز کرده تحسین کنید.


تو زیبا نیستی:

گاهی ممکنه ما والدین برای اینکه فرزندمان زیباتر و آراسته‌تر به نظر برسد، ناخواسته و غیرمستقیم بهشان این پیغام را بدهیم که تو زیبا نیستی. مثلا ممکنه بگوییم “چقدر نسبت به همکلاسی‌هات قد بلندتری، دوستت چقدر خوب لباساش رو سِت می‌کنه، یه جوری لباس بپوش که مشخص نشه لاغری و … .”

درباره‌ی نبایدهای ارتباطی بیشتر بدانید.

برای اینکه به فرزندتان کمک کنید تا آراسته‌تر به نظر برسد، زمان‌هایی که لباس مناسبی پوشیده از تحسین توصیفی استفاده کنید یعنی بگویید “این لباسی که با این شلوار پوشیدی چقدر متناسب به نظر میاد” و اگر در مورد کیفی که انتخاب کرده از شما نظر خواست و به نظرتان متناسب نبود می‌توانید بگویید که ” انتخاب این کیف عالیه اما شاید به اون یکی ترکیب لباس بیشتر بیاد.”


جمع بندی

در این مقاله، پیغام‌ها­ی مرئی و نامرئی ­که در ارتباط با یکدیگر از آن‌ها استفاده می‌کنیم را بررسی کردیم. در واقع این پیغام‌ها همان رفتارهای کلامی و غیر کلامی است که ما هر روز در مقابل فرزندانمان داریم. رفتار و کلام والدین بسیار قدرتمند هستند؛ همان طور که با یک پیغام می­توانید به فرزندتان بگویید که خیلی ارزشمند است، با یک پیغام هم می­توانید کاری کنید که هیچ وقت احساس خوبی در مورد خودش نداشته باشد.

از امروز که این مقاله را خواندید و در مورد این پیغام­ها مطلع شدید، به رفتارهای کلامی و غیر کلامی خودتان توجه کنید و ببینید کدام یک از این پیغام‌های مرئی و نامرئی را دارید؛ بعد از آن تمرین کنید تا این پیغام‌ها را در خودتان کاهش دهید و به جای آن به فرزندانتان پیغام‌های مثبت و سالم ارسال کنین. در فرزندپروری نکته­‌های کوچک ولی خیلی مهمی وجود دارد که اگر نسبت به آن‌ها آگاه شوید طی کردن مسیر فرزندپروری برایتان لذت‌بخش‌تر می‌شود.

تالیف: مریم کرمی (کارشناس ارشد روانشناسی تربیتی) و زهرا حسین‌پور (کارشناس ارشد روانشناسی)

2 دیدگاه در “پیغام‌های مرئی و نامرئی که والدین به فرزندشان می‌دهند را بشناسید.

  1. Ameneh abbasi گفت:

    بسیار مفید و تامل برانگیز بود،،تشکر فراوان بابت اینکه بدون چشم داشت بهترین اطلاعاتتون رو در اختیار مردم میگذارید،خدا پشت و پناهتون و سالم و برقرار باشید.

  2. ریحانه گفت:

    سلام خانم دکتر عزیزم خوبید ممنون از اینکه مقاله هایی به این زیبایی و‌پر محتوا را به همراهانتان هدیه میدهید حدودا ۴ ساله با شما همراهم ازوقتی شما را در برنامه ی حال خوب شناختم تا الان ….تا آینده ان شا ال..خیلی دوستون دارم .. دست حق نگهدارتون شبتون پر از الطاف الهی .شاد باشید .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *