مقاله

تحسین کردن، عنصری مهم در شکل دادن عزت نفس سالم.

ارکیدز | جامع ترین مجموعه تخصصی در زمینه فرزند پروری

عزت نفس یک مفهوم بسیار مهم در سلامت روان محسوب می‌شود. عزت نفس یعنی با وجود تمام نقاط ضعف و قوتی که داریم چقدر نسبت به خودمان احساس پذیرش و خوب بودن داریم. شکل دادن عزت نفس سالم در بچه‌ها با روش‌های گوناگونی صورت می‌گیرد. اما یکی از عنصرهای مهم در تمام روش‌های شکل دادن عزت نفس، تحسین کردن هست.


چرا تحسین والدین در شکل دادن عزت نفس مهم است؟

تحسین کردن یعنی اینکه والدین نسبت به جنبه‌های گوناگونِ مرتبط با فرزندشان به او بازخورد مثبت کلامی و غیرکلامی نشان دهند. تحسین نوعی انعکاس مثبت است که والدین به فرزندشان می‌دهند. مثل اینکه “چقدر عالی، با تمرین‌هایی که امروز داشتی چقدر در این قسمت از ریاضیت پیشرفت کردی.”

درباره‌ی تحسین بیشتر بدانید.

درباره‌ی گفتگوی انعکاسی بیشتر بدانید.

پژوهش‌ها نشان داده که بخشی از عزت نفس ما از انعکاس‌هایی که از اطرافیانمان می‌گیریم شکل گرفته است. در بین انعکاس‌هایی که بچه‌ها از اطرافیان می‌گیرند، انعکاس والدین از همه مهم‌تر است. زمانی که والدین آگاهانه و به صورت صحیح نسبت به عملکرد و جنبه‌های گوناگون رفتار فرزندشان تحسین داشته باشند، عزت نفس سالمی را در او شکل می‌دهند.


والدین باید چه چیزهایی را در فرزندشان تحسین کنند؟

مهم‌ترین جنبه‌هایی که باید در فرزندان تحسین کنید عبارتند از:

1. تحسین ارتباط در فرزندان

ارتباطات نقش بسیار مهمی در زندگی انسان­ دارد و مهم است که بچه‌ها از کودکی یاد بگیرند که چگونه وارد ارتباطات درست و سالم بشوند. این ارتباط می‌تواند با دوستان یا با اعضا خانواده و بستگان باشد. در تمام موارد، برقراری ارتباطات سالم و معنادارِ فرزند شما با دیگران باعث ایجاد نوعی حس تعلق در او نسبت به آن فرد یا گروه می­شود. این حس تعلق به او احساس ارزشمندی و عزت نفس می­دهد.

همچنین این نوع ارتباطات بخاطر وجود عشق و توجه به دیگران و سپری کردن زمان لذت بخش با همدیگر  به کودکان چیزهای جالب‌تری برای فکر کردن می‌دهد و تمرکز منفی فرزندتان بر قضاوت­های سخت‌گیرانه و منتقدانه نسبت به خودش را از بین می­برد و باعث می­شود نسبت به خودش و اطرافش دید منصفانه­تر و دوستانه‌تری را پیدا کند.

اگر فرزندی دارید که چندان اهل ارتباط با فردی نیست، بهترین راهکار این است که زمینه‌ی ارتباط او با دیگران را فراهم کنید. مثلا او را به جایی ببرید که فرصت داشته باشد در کنار همسالانش خوش بگذراند. بعد از آن به خاطر موفقیتش در برقراری ارتباط با دیگران او را تحسین کنید. مثلا بگویید: “دخترم، امروز چقدر خوب با بچه­ها دوست شدی و حسابی خوش گذروندی.”

2. تحسین شایستگی در فرزندان

بچه‌ها باید باور کنند که به عنوان یک انسان، توانمند و شایسته‌ی دریافت تحسین هستند. در این راه والدین باید به آن‌ها کمک کنند تا بفهمند چطور در مسیر یادگیری، کسب مهارت و شایستگی پیش بروند. برای این منظور گفتن تو “فوق العاده‌ای” یا “تو می تونی”، اصلا کمکی نمی‌کند.

تحسین بی‌پایه و اساس، بدون در نظر گرفتن توانمندی بچه‌ها، نه تنها سودی ندارد بلکه می‌تواند به عزت نفس کودک و نوجوان هم آسیب بزند. بنابراین بسیار مهم است که شما شایستگی واقعی فرزندتان را تحسین کنید. به او کمک کنید به سمت بهتر شدن حرکت کند و مسیر موفقیت را با تلاش خودش پیدا کند.

مثلا: اگر دختر یا پسرتان در ریاضی نمرات متوسطی به دست می­آورد، بدون در نظر گرفتن واقعیت به او نگویید: “تو در ریاضی فوق العاده‌ای”. بلکه لازم است در کنار تحسین‌های متناسب به او کمک کنید که آرام آرام در درس ریاضی پیشرفت کند و تلاشش را تحسین کنید. مثلا اگر با شرکت در کلاس جبرانی یا تمرین بیشتر در نمره‌اش پیشرفت کرد؛ به او بگویید:”آفرین، تو تلاش کردی و تونستی نمره‌ی بهتری بگیری.”

3. تحسین انتخاب در فرزندان

داشتن قدرت انتخاب برای همه‌ی انسان­ها بسیار مهم است و می­تواند تا حدود زیادی روی حس استقلال ما تاثیر داشته باشد. بچه‌ها هم از این قاعده مستثنی نیستند و اگر فرصت انتخاب کردن را از آن‌ها بگیریم در واقع به آن‌ها این پیام را می­دهیم که توانایی کافی ندارند و نمی­توانند روی زندگی خودشان کنترل داشته باشند.

بنابراین برای انتقال حس ارزشمندی و شکل دادن عزت نفس سالم در بچه‌ها، باید به آن‌ها فرصت انتخاب و تصمیم گیری بدهید. فرصت­هایی که برای انتخاب‌های کوچک و بزرگ در اختیار فرزندتان قرار می‌دهید، باعث می‌شود او احساس کند می­تواند روی امور مختلف زندگیش براساس علایق خودش کنترل داشته باشد و احساس درماندگی نداشته باشد.

مثلا: اگر قرار است با فرزندتان به پارک بروید و از بین کفش­هایش 2 تا از آن‌ها برای پارک مناسب هستند، هر دو کفش را از کمد بیرون بیاورید و به او بگویید:” عزیزم می­خوایم بریم پارک، تو دوست داری کدوم کفشت رو بپوشی، کفش سبزت رو یا این کفش زردت؟” سپس حتما او را به خاطر انتخابش تحسین کنید. مثلا به او بگویید: “عجب رنگی رو انتخاب کردی، کاملا متناسب با لباسته.”


 نگاهی به اصول تحسین:

همان‌طور که گفتیم تحسین کردن تاثیر بسیار زیادی بر روی عزت نفس بچه‌ها دارد. اما برای اینکه تحسین اثربخش باشد لازم است والدین چند نکته مهم را هنگام تحسین مد نظر قرار دهند:

  • همراه با هیجان باشد: تحسین باید با یک هیجان متناسب شروع شود تا مثل یک قلاب توجه فرزندتان را به شما و حرفی که می‌خواهید بزنید جلب کند. مثل: “وااای عالیه عزیزم ….”
  • اشاره به رفتار داشته باشد: اشاره به رفتار در تحسین باعث می‌شود فرزند شما دقیقا متوجه شود بخاطر چه چیزی از شما توجه مثبت گرفته. مثل: “چقدر عالی، تو امروز خودت کمد لباسات رو مرتب کردی.”
  • بلافاصله باشد: تحسین زمانی بیشترین اثر بخشی را دارد که بلافاصله باشد. مثلا زمانی را به یاد بیاورید که عملکرد مناسبی داشتید؛ چقدر مشتاق بودید که همان لحظه فردی متوجه عملکرد مثبت شما شود و تحسینتان کند. برای بچه‌ها هم تحسین بلافاصله بسیار تاثیرگذارتر از تحسین همراه با تاخیر است.
  • اغراق آمیز نباشد: اغراق جز نبایدهای تحسین است. بچه ها متوجه اغراق در کلام شما می‌شوند و در این صورت کلام شما نزد آن‌ها بی اعتبار خواهد شد. همچنین اغراق باعث می­شود وقتی آن­ها در عمل نمی­توانند به نتیجه­ای که باید دست یابند، سرخورده و مایوس می‌شوند.

درباره‌ی اغراق در تحسین بیشتر بدانید.

  • برچسب نزنید: برچسب زدن یعنی به رفتارها و عملکرد فرزندتان، یک صفت کلی بدهید. مثلا برچسب “دختر باهوش” ممکن است بخاطر اینکه بچه‌ای شعر‌های کودکانه‌اش را به سرعت حفظ کرده به او زده شده باشد. اما ایجاد تصور باهوش بودن در او باعث می‌شود برای تکالیف بعدی که دشوارتر است نیازی به تلاش نبیند چون خودش را باهوش می‌داند. بنابراین زمانی که نتایج نامناسبش را ببیند سرخورده می‌شود.

درباره‌ی برچسب زدن بیشتر بدانید.


جراتمند بودن کودکان و نوجوان با عزت نفس:

جرات‌ورزی یعنی من بتوانم حق و حقوقم را به دست بیاورم بدون آنکه حق کسی ضایع بشود. یعنی بتوانم آزادانه، صادقانه و بدون اضطراب هرچیزی که مربوط به من است را به دست بیاورم. تحسین‌های درست و به موقع والدین تاثیرات مهمی بر روی عزت نفس بچه‌ها دارد و یکی از پیامدهای داشتن عزت نفس سالم این است که بچه‌ها مهارت جرات‌ورزی را کسب می‌کنند.

عزت نفس بخاطر ایجاد احساس ارزشمندی در بچه‌ها نسبت به خودشان باعث می‌شود آن‌ها در کنار مسئولیت‌هایی که بر عهده‌دارند، از حقوقشان هم آگاه باشند و جراتمندانه برای حقوقشان ایستادگی کنند. مثلا اگر قرار بوده با همراهی دوستش یک کاردستی درست کند و دوستش بخش مربوط به خودش را انجام نداده با قاطعیت از او می‌خواهد که بخشی که به عهده‌اش بوده را تمام کند. بچه‌هایی که جرات ورزی پایینی دارند هدفشان انجام مسئولیت‌هایشان نیست؛ هدفشان راضی نگه داشتن دیگران است و ممکن است به این خاطر حقوق خودشان را نادیده بگیرند. مثلا: به خاطر اینکه دوستش باهاش حرف بزند حاضر است هر کاری بکند حتی حاضر است مسئولیت‌هایی که در ساخت کاردستی مدرسه با دوستش بوده را هم انجام دهد.

مسیر ایجاد مهارت جراتمندی در فرزندتان از تحسین‌های صحیح، به موقع و متناسب شما می‌گذرد. در واقع ایستگاه اول برای اینکه فرزندتان فردی جراتمند شود این است که او را به درستی تحسین کنید تا در این مسیر فرزندتان عزت نفس سالمی شکل دهد و به ایستگاه مهمِ مهارت جرات‌مندی برسد.


جمع‌بندی:

در این مقاله به این پرداختیم که چطور با تحسین‌های درست و متناسب می‌توانید عزت نفس سالمی را در فرزندتان شکل دهید. والدین، مهم‌ترین افراد در شکل دادن عزت نفس در بچه‌ها هستند. آن‌ها می‌توانند با انعکاس‌ها و تحسین‌های درست در موقعیت‌های مختلف تاثیر بسیار مهمی در شکل دادن عزت نفس فرزندشان داشته باشند.

توجه به ارتباطات، شایستگی‌ها و حق انتخاب برای بچه‌ها در شکل دادن عزت نفسشان بسیار مهم است. در واقع شما می‌توانید با همراه کردن تحسین‌های فوق‌العاده‌تان در این سه مولفه، عزت نفس را در فرزندتان شکل دهید.

همیشه به خاطر داشته باشید که جملات شما تاثیر بسیار زیادی روی بچه‌ها دارد. تحسین‌های شما به بچه‌ها احساس ارزشمندی و عزت نفس می‌دهد و یکی از نتایج مهم آن کسب مهارت جراتمندی است. مهارتی که می‌تواند زندگی بچه‌ها را تا بزرگسالی تحت تاثیر قرار دهد.

شاید به نظرتان برسد که فرزندپروری چقدر مسیر پر چالشی است. البته همین‌طور هم هست. اما همانطور که می‌دانید هر چالشی با کسب آگاهی می‌تواند تبدیل به مسیری لذت بخش شود؛ مسیری که شما را تبدیل به والدی توانمند و آگاه در تربیت فرزندتان می‌کند. 

تالیف: مریم کرمی (کارشناس ارشد روانشناسی تربیتی) و دکتر فرحناز کیان ارثی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *